Shkarko Raportin<\/a> n\u00eb pdf.<\/strong><\/p>\n\n\n\n I. KONKLUZIONE PARAPRAKE DHE REKOMANDIME Q\u00cb NEVOJITEN T\u00cb ADRESOHEN SA M\u00cb PAR\u00cb. <\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II. GJETJE PARAPRAKE<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.1. Kuadri ligjor dyt\u00ebsor mbi transparenc\u00ebn dhe kontrollin ndaj financimit t\u00eb Zgjedhjeve<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.2. Vet\u00ebraportimi financiar prej subjekteve zgjedhore<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.3. Monitorimi i fushat\u00ebs nga Monitoruesit e kontraktuar prej KQZ-s\u00eb<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.4. Disa z\u00ebra shpenzimesh p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore t\u00eb identifikuara nga KRIIK<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.4.1. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb Facebook dhe Instagram<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.4.2. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb mediat audiovizive<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.4.3. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb faqe ueb<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n II.4.4. Auditimi i t\u00eb ardhurave dhe shpenzimeve p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n Burimet financiare jan\u00eb thelb\u00ebsore q\u00eb kandidat\u00ebt dhe subjektet zgjedhore t\u00eb mund t\u00eb paraqesin programet e tyre tek zgjedh\u00ebsit, si dhe t\u00eb komunikojn\u00eb me ta, duke mund\u00ebsuar q\u00eb k\u00ebta t\u00eb fundit t\u00eb b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb zgjedhje t\u00eb informuar dit\u00ebn e zgjedhjeve.<\/p>\n\n\n\n Por, ana tjet\u00ebr e medaljes \u00ebsht\u00eb se parat\u00eb mund t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb efekt negativ n\u00eb politik\u00ebb\u00ebrje pasi donator\u00ebt mund t\u00eb blejn\u00eb influenc\u00ebn politike t\u00eb vendimmarr\u00ebsve.<\/p>\n\n\n\n Kjo \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht shqet\u00ebsuese n\u00ebse burimet financiare vijn\u00eb nga burime t\u00eb paligjshme, p\u00ebrfshi korrupsionin apo aktivitetin kriminal. Financimi i fushatave zgjedhore apo veprimtaris\u00eb politike nga para q\u00eb vijn\u00eb nga burime t\u00eb paligjshme mund t\u00eb shtremb\u00ebroj\u00eb vullnetin e zgjedh\u00ebsve, duke eliminuar konkurrenc\u00ebn dhe gar\u00ebn e barabart\u00eb n\u00eb zgjedhje, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb hap rrug\u00ebn p\u00ebr influenc\u00eb korruptive t\u00eb financuesve mbi politikan\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt m\u00eb tej kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr financuesit pasi u duhen m\u00eb tep\u00ebr para p\u00ebr t\u00eb mbajtur pushtetin, n\u00eb nj\u00eb rreth vicioz.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb minimizohet ndikimi korruptiv q\u00eb financimi mund t\u00eb ket\u00eb mbi vendimmarr\u00ebsit dhe politikat publike, \u00ebsht\u00eb e domosdoshme q\u00eb t\u00eb rritet transparenca dhe llogaridh\u00ebnia e partive politike n\u00eb lidhje me burimet e tyre financiare dhe m\u00ebnyrat e shpenzimit t\u00eb fondeve.<\/p>\n\n\n\n Ky parim, thelb\u00ebsor p\u00ebr nj\u00eb demokraci funksionale, \u00ebsht\u00eb i sanksionuar edhe n\u00eb Kushtetut\u00ebn e Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb[1]<\/a> si dhe n\u00eb legjislacionin zgjedhor[2]<\/a>dhe kuadri ligjor ka ngarkuar Komisionin Qendror t\u00eb Zgjedhjeve p\u00ebr zbatimin e tij n\u00eb praktik\u00eb[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Akoma m\u00eb tep\u00ebr merr r\u00ebnd\u00ebsi zbatimi pa ekuivok normave ligjore q\u00eb mish\u00ebrojn\u00eb parimet e transparenc\u00ebs dhe llogaridh\u00ebnies n\u00eb vende me institucione t\u00eb dob\u00ebta, nivel t\u00eb lart\u00eb t\u00eb korrupsionit, dhe ku pastrimi i parave \u00ebsht\u00eb nj\u00eb problem madhor. Si\u00e7 evidentohet n\u00eb Raportin Vjetor 2021 p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb t\u00eb Komitetit t\u00eb Ekspert\u00ebve mbi Vler\u00ebsimin e Masave Kund\u00ebr Pastrimit t\u00eb Parave dhe Financimit t\u00eb Terrorizmit (MONEYVAL)[4]<\/a>, Shqip\u00ebria vijon t\u00eb b\u00ebj\u00eb pjes\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb grup shtetesh. Rezoluta e Parlamentit Europian, miratuar n\u00eb 11 korrik 2023 thekson nevoj\u00ebn p\u00ebr transparenc\u00eb n\u00eb financimin e partive politike dhe fushatave zgjedhore si nj\u00eb nga pikat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb reform\u00ebs zgjedhore[5]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Transparenca dhe mbik\u00ebqyrja efektive e financave politike n\u00eb Shqip\u00ebri vazhdimisht ka vuajtur nga mang\u00ebsi t\u00eb theksuara t\u00eb cilat e kan\u00eb pamund\u00ebsuar llogaridh\u00ebnien e partive politike dhe subjekteve zgjedhore ndaj publikut. Nj\u00eb pjes\u00eb e k\u00ebtyre mang\u00ebsive dhe problematikave e kan\u00eb zanafill\u00ebn n\u00eb nj\u00eb kuad\u00ebr ligjor jo plot\u00ebsisht adekuat, dhe nj\u00eb pjes\u00eb n\u00eb implementimin e pjessh\u00ebm apo totalisht t\u00eb munguar t\u00eb normave ligjore ekzistuese.<\/p>\n\n\n\n Duke konsideruar sa m\u00eb sip\u00ebr, financimi i subjekteve zgjedhore dhe partive politike, si nj\u00eb nga element\u00ebt m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm q\u00eb afekton integritetin e zgjedhjeve, ka qen\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb n\u00eb fokus t\u00eb aktivitetit t\u00eb KRIIK n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vazhdueshme. KRIIK e ndjek n\u00eb vijim\u00ebsi financimin politik n\u00eb Shqip\u00ebri, p\u00ebrfshi financimin e subjekteve zgjedhore dhe at\u00eb vjetor t\u00eb partive politike, p\u00ebrgjat\u00eb viteve jo elektorale.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebr Zgjedhjet p\u00ebr Organet e Qeverisjes Vendore t\u00eb 14 majit 2023, KRIIK ka ndjekur nga af\u00ebr disa prej element\u00ebve t\u00eb shpenzimeve t\u00eb kryera nga subjektet zgjedhore apo pal\u00eb t\u00eb treta gjat\u00eb periudh\u00ebs para dit\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve, dhe do t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e grumbulluara gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe p\u00ebr t\u00eb kontrolluar raportimin e financimit t\u00eb fushat\u00ebs p\u00ebr sa u p\u00ebrket k\u00ebtyre element\u00ebve.<\/p>\n\n\n\n Gjithashtu, p\u00ebrgjat\u00eb gjith\u00eb periudh\u00ebs parazgjedhore, KRIIK ka v\u00ebzhguar aktivitetin e KQZ-s\u00eb n\u00eb lidhje me financimin e zgjedhjeve, e cila ka konsistuar deri n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment n\u00eb ngritjen e infrastruktur\u00ebs dhe p\u00ebrgatitjen\/amendimin e akteve n\u00ebnligjore t\u00eb nevojshme, si dhe n\u00eb monitorimin e fushat\u00ebs nga ana e monitoruesve t\u00eb kontraktuar, t\u00eb dh\u00ebnat e mbledhura nga t\u00eb cil\u00ebt duhet t\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb vazhdim p\u00ebr t\u00eb kontrolluar v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb e vet\u00ebdeklarimit nga subjektet zgjedhore.<\/p>\n\n\n\n KRIIK ka kontribuar n\u00eb forcimin e mekanizmit t\u00eb verifikimit dhe kontrollit t\u00eb financimit t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore, n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb numri rekomandimesh p\u00ebr KQZ si me shkrim[6]<\/a>, ashtu edhe verbalisht gjat\u00eb takimeve t\u00eb shumta me p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb institucionit.<\/p>\n\n\n\n Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb pritet certifikimi i rezultatit p\u00ebrfundimtar t\u00eb zgjedhjeve nga Komisioni Rregullator n\u00eb fillim t\u00eb muajit gusht[7]<\/a>, procesi do t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr faz\u00eb, shpesh jasht\u00eb v\u00ebmendjes s\u00eb mediave, publikut dhe v\u00ebzhguesve nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb, por po aq thelb\u00ebsore p\u00ebr integritetin e procesit zgjedhor. \u00cbsht\u00eb procesi i vet\u00ebdeklarimit nga ana e subjekteve zgjedhore t\u00eb financave t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore t\u00eb kryer, i verifikimit dhe kontrollit t\u00eb tyre nga KQZ-ja dhe auditimit m\u00eb pas prej audituesit ligjor\u00eb, duke konkluduar n\u00eb fund n\u00eb nj\u00eb vendimmarrje finale prej KQZ-s\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet s\u00eb cil\u00ebs merren masa dhe sanksionohet \u00e7do shkelje e ligjit, pavar\u00ebsisht se kush aktor e ka kryer at\u00eb.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, ky proces \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsor, jo vet\u00ebm n\u00eb raport me sanksionimin n\u00eb em\u00ebr t\u00eb barazis\u00eb elektorale p\u00ebrpara zbatimit t\u00eb ligjit, por edhe n\u00eb krijimin e klim\u00ebs s\u00eb ligjzbatimit paekuivok dhe t\u00eb dh\u00ebnies fund t\u00eb pand\u00ebrshkuesh\u00ebmris\u00eb s\u00eb shkeljeve t\u00eb kryera prej apo n\u00eb favor t\u00eb politik\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n Kjo qasje nuk \u00ebsht\u00eb as m\u00eb shum\u00eb dhe as m\u00eb pak, ve\u00e7se p\u00ebrmbushje e detyrimeve q\u00eb k\u00ebrkon Kushtetuta e vendit prej Institucioneve t\u00eb pavarura, n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast t\u00eb KQZ-s\u00eb, n\u00eb nd\u00ebrtimin e shtetit ligjor e t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs, e cila n\u00eb kontekstin e sot\u00ebm, merr nj\u00eb vler\u00eb akoma m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme duke ndihmuar edhe proceset e tjera reformuese n\u00eb vend, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb efikasiteti i reform\u00ebs n\u00eb drejt\u00ebsi n\u00eb aplikimin e ligjit n\u00eb barazi t\u00eb plot\u00eb ndaj t\u00eb gjith\u00eb shtetasve, pavar\u00ebsisht pozicioneve, funksioneve, lidhjeve apo pushtetit q\u00eb mund t\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Me synimin q\u00eb procesi i transparenc\u00ebs dhe kontrollit t\u00eb financave t\u00eb jet\u00eb brenda shinave t\u00eb shtratit kushtetues dhe ligjor vendas dhe n\u00eb p\u00ebrputhje me standardet nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebr zgjedhje demokratike, si dhe q\u00eb qytetar\u00ebve shqiptar\u00eb t\u2019u ofrohet transparenc\u00eb e plot\u00eb mbi financimin e zgjedhjeve, KRIIK n\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebtij Raporti Paraprak nxit Komisionin Qendror t\u00eb Zgjedhjeve, subjektet zgjedhore, si dhe institucionet apo aktor\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb q\u00eb t\u00eb nd\u00ebrmarrin t\u00eb gjith\u00eb hapat e nevojsh\u00ebm q\u00eb ky proces t\u00eb kryhet me gjith\u00eb seriozitetin dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb thelb\u00ebsore q\u00eb duhet t\u00eb mbart\u00eb.<\/em><\/p>\n\n\n\n Pavar\u00ebsisht p\u00ebrpjekjeve t\u00eb KQZ-s\u00eb p\u00ebr t\u00eb rritur transparenc\u00ebn financiare t\u00eb fushat\u00ebs pas zgjedhjeve parlamentare t\u00eb vitit 2021, t\u00eb cilat meriton t\u00eb vler\u00ebsohen pozitivisht, KRIIK gjykon se hapat e nd\u00ebrmarr\u00eb n\u00eb at\u00eb moment ishin t\u00eb pamjaftuesh\u00ebm dhe se KQZ do t\u00eb duhet t\u00eb respektoj\u00eb tashm\u00eb kuadrin ligjor kat\u00ebrcip\u00ebrisht dhe t\u00eb b\u00ebj\u00eb transparenc\u00eb t\u00eb plot\u00eb n\u00eb lidhje me fushat\u00ebn p\u00ebr Zgjedhjet p\u00ebr Qeverisjen Vendore t\u00eb 14 majit 2023, p\u00ebrfshir\u00eb fushat\u00ebn p\u00ebr Zgjedhjet e P\u00ebrs\u00ebritura p\u00ebr Kryetar t\u00eb Bashkis\u00eb Rrogozhin\u00eb m\u00eb dat\u00eb 23 korrik 2023.<\/em><\/p>\n\n\n\n Mungesa e nj\u00eb transparence t\u00eb plot\u00eb p\u00ebr k\u00ebto zgjedhje, n\u00eb gjykimin e KRIIK, mund t\u00eb vij\u00eb vet\u00ebm prej munges\u00ebs s\u00eb nj\u00eb vullneti t\u00eb q\u00ebllimsh\u00ebm.<\/p>\n\n\n\n Asnj\u00eb arsye objektive nuk mund t\u00eb p\u00ebrligj\u00eb mos-transparenc\u00ebn dhe llogaridh\u00ebnien e munguar edhe p\u00ebr k\u00ebto zgjedhje, ndaj KRIIK:<\/p>\n\n\n\n S\u00eb pari,<\/em> i rikujton KQZ-s\u00eb, si institucioni i ngarkuar nga ligji p\u00ebr mbik\u00ebqyrjen e financimit politik se fryma e ligjit, e mish\u00ebruar n\u00eb pik\u00ebn 3 t\u00eb nenit 9 t\u00eb Kushtetut\u00ebs \u00ebsht\u00eb transparenca e plot\u00eb n\u00eb lidhje me financimin politik dhe se germa e ligjit nuk mundet n\u00eb asnj\u00eb rast t\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb evituar p\u00ebrmbushjen e aspiratave kushtetuese dhe parimeve t\u00eb transparenc\u00ebs dhe llogaridh\u00ebnies, mbi t\u00eb cilat nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike, e drejt\u00eb dhe ku mbizot\u00ebron shteti ligjor duhet t\u00eb ngrihet. <\/p>\n\n\n\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb frym\u00eb, KRIIK i b\u00ebn thirrje Komisionit Qendror t\u00eb Zgjedhjeve, ve\u00e7an\u00ebrisht Komisionit Rregullator dhe administrat\u00ebs s\u00eb KQZ-s\u00eb, q\u00eb t\u00eb marrin n\u00eb shqyrtim rekomandimet e d\u00ebrguara nga KRIIK p\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs parazgjedhore, duke nisur nga shtatori i vitit t\u00eb shkuar (2022), p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar kuadrin rregullator p\u00ebr financimin e zgjedhjeve dhe, ve\u00e7an\u00ebrisht, implementimin e tij n\u00eb praktik\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Barra kryesore p\u00ebr implementimin e kuadrit ligjor ekzistues, i cili, pavar\u00ebsisht mungesave, \u00ebsht\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi i mjaftuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar transparenc\u00ebn e financimit zgjedhor, bie mbi administrat\u00ebn e KQZ-s\u00eb, e cila ka detyr\u00ebn t\u00eb kontrolloj\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e vet\u00ebdeklaruara nga subjektet zgjedhore, kryq\u00ebzoj\u00eb ato me t\u00eb dh\u00ebnat nga monitoruesit e fushat\u00ebs apo indicie t\u00eb tjera, p\u00ebrfshi denoncimet nga organizata t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb civile gjat\u00eb periudh\u00ebs parazgjedhore, dhe evidentoj\u00eb problematikat q\u00eb mund t\u00eb ekzistojn\u00eb.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebrgjegjshm\u00ebria, profesionalizmi dhe vullneti p\u00ebr t\u00eb zbatuar ligjin nga administrata pa kompromis dhe ekuivok mbeten thelb\u00ebsore n\u00eb garantimin e transparenc\u00ebs s\u00eb financave t\u00eb p\u00ebrdoruara nga politika p\u00ebr fushat\u00eb zgjedhore.<\/p>\n\n\n\n S\u00eb dyti,<\/em> u b\u00ebn thirrje subjekteve zgjedhore q\u00eb t\u00eb raportojn\u00eb t\u00eb gjitha shpenzimet e kryera me seriozitet dhe p\u00ebrgjegjshm\u00ebri, qofshin ato edhe m\u00eb minimalet. <\/p>\n\n\n\n KRIIK u kujton subjekteve zgjedhore se transparenca ndaj publikut n\u00eb lidhje me financimin e zgjedhjeve, p\u00ebrve\u00e7se nj\u00eb detyrim eksplicit kushtetues, \u00ebsht\u00eb minimumi i p\u00ebrgjegjshm\u00ebris\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb entitet politik, i cili k\u00ebrkon t\u00eb vot\u00ebbesohet p\u00ebr t\u00eb qeverisur e marr\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi publike p\u00ebrsip\u00ebr.<\/p>\n\n\n\n Transparenca dhe llogaridh\u00ebnia e qeveris\u00ebsve apo atyre q\u00eb aspirojn\u00eb t\u00eb qeverisin ndaj qytetar\u00ebve \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga element\u00ebt thelb\u00ebsor\u00eb q\u00eb dallon nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike nga nj\u00eb regjim autokratik apo diktatorial.<\/p>\n\n\n\n S\u00eb treti<\/em>, u b\u00ebn thirrje audit\u00ebve ligjor\u00eb, q\u00eb do t\u00eb kontraktohen nga KQZ-ja p\u00ebr t\u00eb audituar financat e fushat\u00ebs, t\u00eb kryejn\u00eb detyr\u00ebn e vet duke zbatuar kat\u00ebrcip\u00ebrisht dhe deri n\u00eb fund kuadrin ligjor, duke mos pranuar n\u00eb asnj\u00eb rast asnj\u00eb burim financiar, shpenzim apo raportim q\u00eb shkon kund\u00ebr kuadrit ligjor shqiptar.<\/p>\n\n\n\n Komisioni Qendror i Zgjedhjeve miratoi disa akte n\u00ebnligjore p\u00ebr rregullimin e financimit t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore 2023. Risi \u00ebsht\u00eb raportimi financiar nga partit\u00eb politike dhe kandidat\u00ebt p\u00ebr kryetar bashkie n\u00ebp\u00ebrmjet Platform\u00ebs Elektronike t\u00eb Raportimit Financiar (PERF), t\u00eb administruar nga KQZ. <\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb tjet\u00ebr risi ishte rritja e numrit t\u00eb monitoruesve t\u00eb kontraktuar nga KQZ p\u00ebr t\u00eb monitoruar fushat\u00ebn zgjedhore, me dyfish n\u00eb krahasim me zgjedhjet e vitit 2021. <\/p>\n\n\n\n Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb e ka vler\u00ebsuar pozitivisht iniciativ\u00ebn p\u00ebr raportimin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb elektronike nga ana e subjekteve zgjedhore, KRIIK ka v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje disa mang\u00ebsi, p\u00ebrfshi vones\u00ebn n\u00eb aplikimin e saj, duke i miratuar aktet e nevojshme n\u00ebnligjore, sikurse n\u00eb zgjedhjet e 2021[8]<\/a>, me shum\u00eb vones\u00eb, vet\u00ebm nj\u00eb jav\u00eb p\u00ebrpara dit\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nuk \u00ebsht\u00eb e kuptueshme arsyeja e vones\u00ebs n\u00eb hartimin dhe miratimin e akteve n\u00ebnligjore p\u00ebrkat\u00ebse, duke qen\u00eb se PERF ka qen\u00eb gati n\u00eb muajin shkurt 2023, madje financier\u00ebt e partive u trajnuan p\u00ebr p\u00ebrdorimin e saj.<\/p>\n\n\n\n Gjith\u00ebsesi, shprehet konsiderata se pavar\u00ebsisht vones\u00ebs, kjo e fundit nuk duhet t\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb asnj\u00eb rast si arsye p\u00ebr t\u00eb krijuar probleme eventuale n\u00eb implementimin e mekanizmit apo relativizuar zbatimin e tij.<\/p>\n\n\n\n Arsyetimi i p\u00ebrdorur nga administrata e KQZ-s\u00eb, n\u00eb procesin ankimor t\u00eb lidhur me aplikimin e votimit dhe num\u00ebrimit elektronik n\u00eb bashkit\u00eb Kam\u00ebz dhe Elbasan, ku nuk u aplikua konfirmimi i flet\u00ebs s\u00eb printuar t\u00eb votimit sikurse parashikon vendimi i Komisionit Rregullator, me arsyetimin se nuk kishte koh\u00eb t\u00eb mjaftueshme, nuk duhet n\u00eb asnj\u00eb rast t\u00eb p\u00ebrdoret si arsye edhe n\u00eb procesin e kontrollit t\u00eb financave t\u00eb subjekteve zgjedhore.<\/p>\n\n\n\n N\u00ebse nj\u00eb ndryshim apo p\u00ebrmir\u00ebsim i akteve n\u00ebnligjore gjykohet i nevojsh\u00ebm nga administrata e KQZ-s\u00eb, e cila e ka tashm\u00eb t\u00eb gjith\u00eb informacionin se \u00e7far\u00eb procesi i verifikimit dhe kontrollit do t\u00eb p\u00ebrfshij\u00eb praktikisht, at\u00ebher\u00eb ky ndryshim do t\u00eb duhet t\u00eb reflektohet urgjentisht n\u00eb kuadrin ligjor rregullator.<\/em> Vet\u00ebm nj\u00eb qasje e till\u00eb do t\u00eb mund\u00ebsoj\u00eb m\u00eb pas q\u00eb \u00e7do hap dhe detaj i p\u00ebrfshir\u00eb, t\u00eb p\u00ebrmbush\u00eb zbatimin pa asnj\u00eb ekuivok t\u00eb ligjit nga pal\u00ebt n\u00eb proces.<\/p>\n\n\n\n Pasi u njoh me p\u00ebrmbajtjen e aktit, n\u00ebp\u00ebrmjet komunikimit t\u00eb vazhduesh\u00ebm me KQZ, si shkresor[10]<\/a> ashtu edhe verbal, KRIIK ka k\u00ebrkuar q\u00eb detyrimin p\u00ebr raportimin n\u00eb k\u00ebt\u00eb platform\u00eb ta mbartin edhe kandidat\u00ebt p\u00ebr an\u00ebtar\u00eb t\u00eb K\u00ebshillave Bashkiake, por KQZ-ja nuk e b\u00ebri pjes\u00eb t\u00eb akteve n\u00ebnligjore p\u00ebrkat\u00ebse, duke deklaruar se do ta marr\u00eb vet\u00eb institucioni[11]<\/a> barr\u00ebn e hedhjes s\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb k\u00ebtyre raporteve n\u00eb PERF.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb gjykimin e KRIIK, kjo nuk i sh\u00ebrben q\u00ebllimit t\u00eb leht\u00ebsimit t\u00eb kontrollit dhe verifikimit p\u00ebr KQZ-n\u00eb, p\u00ebrkundrazi v\u00ebshtir\u00ebson m\u00eb shum\u00eb pun\u00ebn e administrat\u00ebs n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, duke ulur efi\u00e7enc\u00ebn e mekanizmit. Nga ana tjet\u00ebr, kjo m\u00ebnyr\u00eb zgjidhjeje krijon mund\u00ebsin\u00eb e rezultimit t\u00eb gabimeve njer\u00ebzore nga ana e administrat\u00ebs s\u00eb KQZ-s\u00eb n\u00eb hedhjen e t\u00eb dh\u00ebnave dhe, si rrjedhim, do t\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsoj\u00eb procesin e verifikimit, kontrollit apo edhe sanksionimit t\u00eb shkeljeve potenciale.<\/p>\n\n\n\n Lidhur me Vendimin[12]<\/a> e Komisionit Rregullator, i cili miratoi rregullat p\u00ebr raportimin financiar t\u00eb subjekteve zgjedhore, rekomandimet[13]<\/a> e KRIIK nuk u mor\u00ebn n\u00eb konsiderat\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb pa mjaftueshme, sipas tyre, por u artikulua publikisht se do t\u00eb shihen n\u00eb vijim p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrfshir\u00eb me pas n\u00eb vendim se \u00e7far\u00eb do t\u00eb gjykohet e nevojshme[14]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Mos p\u00ebrfshirja n\u00eb aktin rregullator e rekomandimeve t\u00eb paraqitura, n\u00eb gjykimin e KRIIK, mund t\u00eb l\u00ebr\u00eb s\u00ebrish vend p\u00ebr krijimin e kushteve t\u00eb pamund\u00ebsis\u00eb objektive t\u00eb kryq\u00ebzimit dhe kontrollit t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb deklaruara.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb kushtet kur vet\u00ebraportimi financiar i subjekteve zgjedhore do t\u00eb duhet t\u00eb kryhet deri n\u00eb 60 dit\u00eb pas shpalljes s\u00eb rezultatit p\u00ebrfundimtar t\u00eb zgjedhjeve<\/em>[15]<\/strong><\/em><\/a>, KRIIK i b\u00ebn s\u00ebrish thirrje KQZ-s\u00eb dhe Komisionit Rregullator, t\u00eb konsiderojn\u00eb me seriozitet dhe marr\u00eb n\u00eb shqyrtim sa m\u00eb shpejt t\u00eb jet\u00eb e mundur k\u00ebto rekomandime.<\/em><\/p>\n\n\n\n Numri i subjekteve zgjedhore t\u00eb cil\u00ebt duhet t\u00eb raportojn\u00eb n\u00eb k\u00ebto zgjedhje \u00ebsht\u00eb tejet i lart\u00eb, 23,907[16]<\/a> kandidat\u00eb, dhe 44 parti politike.<\/p>\n\n\n\n T\u00eb gjith\u00eb bartin detyrimin ligjor p\u00ebr raportim t\u00eb t\u00eb ardhurave dhe shpenzimeve t\u00eb kryera n\u00eb funksion t\u00eb fushat\u00ebs elektorale, pavar\u00ebsisht numrit t\u00eb votave q\u00eb kan\u00eb marr\u00eb[17]<\/a> apo sasis\u00eb s\u00eb parave t\u00eb p\u00ebrfituar e shpenzuar.<\/p>\n\n\n\n \u00c7do kandidat apo parti politike pjes\u00ebmarr\u00ebse n\u00eb zgjedhje, duhet t\u00eb deklaroj\u00eb me p\u00ebrgjegjshm\u00ebri t\u00eb lart\u00eb \u00e7do aktivitet financiar t\u00eb kryer n\u00eb funksion t\u00eb fushat\u00ebs, duke patur n\u00eb konsiderat\u00eb \u00e7do detyrim ligjor, si dhe precedentin e vendosur[18]<\/a> nga Komisioni i Ankimimeve dhe Sanksioneve me vendimmarrjen e tij t\u00eb janarit 2023, sipas t\u00eb cilit fushat\u00eb elektorale me kosto zero nuk mund t\u00eb ket\u00eb[19]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ekzistenca e kandidat\u00ebve q\u00eb nuk b\u00ebjn\u00eb n\u00eb asnj\u00eb moment fushat\u00eb aktive, duke rezultuar n\u00eb zero t\u00eb ardhura apo shpenzime gjat\u00eb saj \u00ebsht\u00eb tregues i faktit se partit\u00eb politike p\u00ebrfshijn\u00eb n\u00eb listat e veta t\u00eb kandidat\u00ebve nj\u00eb num\u00ebr individ\u00ebsh n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb fiktive. K\u00ebta kandidat\u00eb nuk kan\u00eb pritshm\u00ebri t\u00eb marrin mandat dhe p\u00ebrfshihen n\u00eb list\u00eb nga ana e partive vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb plot\u00ebsuar detyrimin ligjor t\u00eb numrit t\u00eb emrave n\u00eb list\u00eb[20]<\/a>, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vet\u00eb partit\u00eb kan\u00eb pritshm\u00ebri t\u00eb marrin shum\u00eb m\u00eb pak vende n\u00eb k\u00ebshillin bashkiak p\u00ebrkat\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n Ky fiktivitet n\u00eb listat e kandidat\u00ebve n\u00eb thelb p\u00ebrb\u00ebn mashtrim me ofert\u00ebn elektorale nga ana e partive politike dhe munges\u00eb p\u00ebrgjegjshm\u00ebrie ndaj procesit zgjedhor dhe ndaj qytetar\u00ebve t\u00eb cil\u00ebve u k\u00ebrkohet vota.<\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb risi e Zgjedhjeve Vendore 2023 \u00ebsht\u00eb rritja e numrit t\u00eb monitoruesve t\u00eb kontraktuar nga KQZ-ja p\u00ebr t\u00eb monitoruar p\u00ebrputhshm\u00ebrin\u00eb me ligjin t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore t\u00eb zhvilluar prej subjekteve zgjedhore, si dhe mosp\u00ebrdorimin e burimeve shtet\u00ebrore[21]<\/a> prej tyre. <\/p>\n\n\n\n Nga rreth 60 monitorues q\u00eb u angazhuan p\u00ebr Zgjedhjet p\u00ebr Kuvendin e Shqip\u00ebris\u00eb t\u00eb vitit 2021, p\u00ebr Zgjedhjet Lokale 2023 u angazhuan dyfishi i tyre, mbi 120 monitorues.<\/p>\n\n\n\n KRIIK ka shprehur rezerva n\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb mekaniz\u00ebm monitorimi prej adoptimit t\u00eb tij n\u00eb vitin 2020, p\u00ebr munges\u00ebn e efektivitetit pasi monitoruesit jan\u00eb shum\u00eb vulnerab\u00ebl ndaj pushteteve, pa asnj\u00eb status e t\u00eb pambrojtur, e rrjedhimisht cedojn\u00eb n\u00eb objektivitet dhe paanshm\u00ebrin\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb manifestojn\u00eb. Nd\u00ebrkoh\u00eb nga ana tjet\u00ebr ata tashm\u00eb nuk ngarkohen m\u00eb t\u00eb kryejn\u00eb asnj\u00eb lloj kostimi t\u00eb aktiviteteve t\u00eb fushat\u00ebs, por vet\u00ebm i monitorojn\u00eb ato[22]<\/a>. Ky ndryshim i mekanizmit u konsiderua nj\u00eb hap pas krahasuar me mekanizmin e suksessh\u00ebm, megjith\u00eb problematikat minore t\u00eb v\u00ebrejtuara, t\u00eb aplikuar n\u00eb zgjedhjet e vitit 2017 dhe 2019 kur monitorimi kryhej nga Ekspert\u00eb Financiar\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebrpos integritetit dhe mbrojtjes q\u00eb g\u00ebzonin n\u00eb kryerjen e detyr\u00ebs s\u00eb tyre, kryenin edhe kostim t\u00eb aktiviteteve, p\u00ebrve\u00e7se i monitoronin[23]<\/a> ato.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ngrihen dyshime t\u00eb forta mbi dobin\u00eb e gjetjeve t\u00eb k\u00ebtyre monitoruesve, pasi ato mund t\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb shum\u00eb t\u00eb kufizuar p\u00ebr kryq\u00ebzimin e t\u00eb dh\u00ebnave financiare t\u00eb raportuara nga partit\u00eb politike, duke ndikuar k\u00ebshtu n\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi n\u00eb funksionalitetin e mekanizmit t\u00eb kontrollit t\u00eb financave t\u00eb tyre nga KQZ dhe audit\u00ebt ligjor\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Nga ndjekja e procesit t\u00eb hartimit[24]<\/a> dhe miratimit t\u00eb akteve n\u00ebnligjore p\u00ebrkat\u00ebse[25]<\/a>, em\u00ebrimit dhe trajnimit[26]<\/a> t\u00eb monitoruesve dhe k\u00ebqyrja e raporteve t\u00eb tyre, KRIIK konkludon se edhe n\u00eb k\u00ebto zgjedhje monitorimi ka qen\u00eb shum\u00eb i kufizuar nga pik\u00ebpamja e efi\u00e7enc\u00ebs dhe se gjetjet e monitoruesve nuk justifikojn\u00eb burimet e vendosura n\u00eb dispozicion t\u00eb tyre nga KQZ-ja, nga pik\u00ebpamja e burimeve financiare, logjistike e njer\u00ebzore[27]<\/a>, apo nga pik\u00ebpamja e efektivitetit dhe rezultateve q\u00eb mund t\u00eb sjellin si rrjedhoj\u00eb e fuqis\u00eb dhe kompetenc\u00ebs q\u00eb legjislacioni u njeh[28]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jo vet\u00ebm kaq, por pik\u00ebpyetje mund t\u00eb vendosen edhe mbi paan\u00ebsin\u00eb e monitoruesve t\u00eb angazhuar n\u00eb p\u00ebrmbushjen e detyrave t\u00eb veta, duke qen\u00eb se KQZ-ja nuk ka b\u00ebr\u00eb asnj\u00eb verifikim t\u00eb konfliktit potencial t\u00eb interesit nga ana e tyre, por \u00ebsht\u00eb mjaftuar vet\u00ebm me vet\u00ebdeklarimin e monitoruesve se ata nuk jan\u00eb n\u00eb konflikt interesi[29]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Shqet\u00ebsimi madhor n\u00eb lidhje me sa m\u00eb sip\u00ebr \u00ebsht\u00eb se, p\u00ebr t\u00eb tret\u00ebn her\u00eb q\u00eb aplikohet, s\u00ebrish mekanizmi i monitorimit po rezulton t\u00eb jet\u00eb jo efektiv, duke theksuar precedentin e mosfunksionimit t\u00eb mekanizmave n\u00eb dispozicion t\u00eb institucioneve p\u00ebr t\u00eb verifikuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavarur vet\u00ebdeklarimin e subjekteve zgjedhore dhe, si rrjedhim, bazuar t\u00eb gjith\u00eb procesin e kontrollit mbi k\u00ebt\u00eb vet\u00ebdeklarim.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebrgjegj\u00ebsia p\u00ebr k\u00ebt\u00eb performanc\u00eb t\u00eb munguar bie mbi administrat\u00ebn e KQZ-s\u00eb q\u00eb nuk ka gjetur m\u00ebnyrat p\u00ebr t\u00eb maksimalizuar p\u00ebrdorimin e tij.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb \u00e7do rast, pavar\u00ebsisht kufizimeve ligjore dhe efektivitetit shum\u00eb t\u00eb limituar[30]<\/a> t\u00eb implementimit t\u00eb mekanizmit t\u00eb monitorimit, si n\u00eb procese t\u00eb m\u00ebparshme zgjedhore ashtu edhe n\u00eb k\u00ebto zgjedhje, KRIIK gjykon se ai mund t\u00eb p\u00ebrdoret me shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr efektivitet nga \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur deri n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment, dhe i rekomandon KQZ-s\u00eb q\u00eb t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb ato gjetje q\u00eb monitoruesit kan\u00eb, sado t\u00eb limituara, p\u00ebr verifikimin e shpenzimeve t\u00eb raportuara nga subjektet zgjedhore.<\/em><\/p>\n\n\n\n Gjithashtu, KQZ \u00ebsht\u00eb institucioni p\u00ebrgjegj\u00ebs, i cili duhet t\u00eb analizoj\u00eb dhe t\u00eb gjej\u00eb arsyet se pse mekanizmi i monitorimit n\u00ebp\u00ebrmjet monitoruesve nuk funksionoi si\u00e7 duhet, si dhe t\u00eb eksploroj\u00eb dhe implementoj\u00eb t\u00eb gjitha mund\u00ebsit\u00eb q\u00eb ky mekaniz\u00ebm i integruar n\u00eb Kodin Zgjedhor, t\u00eb jet\u00eb funksional.<\/em><\/p>\n\n\n\n P\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs parazgjedhore, nga dita e shpalljes s\u00eb dat\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve nga Presidenti i Republik\u00ebs deri n\u00eb dit\u00ebn e zgjedhjeve, KRIIK ka identifikuar disa element\u00eb t\u00eb shpenzimeve t\u00eb kryera n\u00eb funksion t\u00eb fushat\u00ebs nga subjektet zgjedhore dhe kandidat\u00ebt, konkretisht shpenzimet n\u00eb rrjetet sociale Facebook dhe Instagram[31]<\/a>, numrin e minutave t\u00eb reklamave politike n\u00eb disa nga mediat audiovizive t\u00eb monitoruara nga Autoriteti i Medias Audiovizive[32]<\/a>, nga e cila mund t\u00eb p\u00ebrllogariten me p\u00ebraf\u00ebrsi shpenzimet p\u00ebr k\u00ebto reklama, si dhe reklama politike n\u00eb disa faqe interneti online[33]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebrzgjedhja e k\u00ebtyre tri element\u00ebve u diktua nga leht\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb mbledhur t\u00eb dh\u00ebnat. P\u00ebr dy t\u00eb parat t\u00eb dh\u00ebnat b\u00ebhen t\u00eb mundura nga pal\u00eb t\u00eb treta, p\u00ebrkat\u00ebsisht nga Kompania Meta dhe Autoriteti i Medias Audiovizive.<\/p>\n\n\n\n T\u00eb dh\u00ebnat nga Meta jan\u00eb t\u00eb kostuara me p\u00ebraf\u00ebrsi, me nj\u00eb marzh gabimi t\u00eb diktuar nga kufizimet e platform\u00ebs s\u00eb Libraris\u00eb s\u00eb Reklamave t\u00eb Meta[34]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Minutazhi i reklamave n\u00eb mediat online \u00ebsht\u00eb kostuar gjithashtu me p\u00ebraf\u00ebrsi, duke kryq\u00ebzuar minutazhin me tarifat e deklaruara t\u00eb mediave p\u00ebr reklama, n\u00eb faqen e KQZ-s\u00eb, p\u00ebr ato media ku k\u00ebto tarifa ekzistojn\u00eb. <\/p>\n\n\n\n Elementi i tret\u00eb \u00ebsht\u00eb leht\u00ebsisht i identifikuesh\u00ebm, edhe me burimet e kufizuara n\u00eb dispozicion t\u00eb KRIIK p\u00ebr k\u00ebto zgjedhje, por jo i kostuesh\u00ebm n\u00eb munges\u00eb t\u00eb tarifave q\u00eb aplikojn\u00eb faqet e internetit p\u00ebr reklamat n\u00eb to apo n\u00ebse jan\u00eb vet\u00eb k\u00ebto faqe q\u00eb i kan\u00eb pranuar reklamat si t\u00eb tilla apo ato jan\u00eb diktuar nga t\u00eb tret\u00eb[35]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Subjektet zgjedhore pat\u00ebn shpenzime t\u00eb kursyera p\u00ebr reklama politike n\u00eb Facebook dhe Instagram gjat\u00eb periudh\u00ebs zgjedhore, n\u00eb krahasim me fushat\u00ebn p\u00ebr Zgjedhjet p\u00ebr Kuvend t\u00eb vitit 2021. Shpenzimet u rrit\u00ebn p\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs zyrtare t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore.<\/p>\n\n\n\n Nga dita e caktimit t\u00eb dit\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve nga Presidenti i Republik\u00ebs deri n\u00eb dit\u00ebn e zgjedhjeve, jan\u00eb harxhuar nga 133,561 n\u00eb 146,910 dollar\u00eb amerikan\u00eb, p\u00ebr 3,332 reklama politike[36]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Subjekti zgjedhor p\u00ebr llogari t\u00eb t\u00eb cilit \u00ebsht\u00eb shpenzuar m\u00eb tep\u00ebr \u00ebsht\u00eb Koalicioni \u201cBashk\u00eb Fitojm\u00eb\u201d, p\u00ebr llogari t\u00eb t\u00eb cilit jan\u00eb shpenzuar nga 50,612 n\u00eb 56,288 dollar\u00eb, p\u00ebr 1,706 reklama[37]<\/a> (pa p\u00ebrfshir\u00eb nga 523 n\u00eb 822 dollar\u00eb p\u00ebr 32 reklama q\u00eb jan\u00eb shpenzuar nga dy kandidat\u00eb t\u00eb primareve[38]<\/a>).<\/p>\n\n\n\n M\u00eb pas vjen subjekti zgjedhor Partia Socialiste, p\u00ebr llogari t\u00eb t\u00eb cilit jan\u00eb shpenzuar nga 45,634 n\u00eb 47,921 dollar\u00eb, p\u00ebr 431 reklama[39]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Subjektet e tjera zgjedhore vijojn\u00eb me nj\u00eb shuma m\u00eb t\u00eb vogla krahasuar me dy t\u00eb parat.<\/p>\n\n\n\n Konkretisht:<\/p>\n\n\n\n Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb pjesa m\u00eb e madhe e shpenzimeve u kryen nga subjektet zgjedhore apo kandidat\u00ebt, ka patur edhe shpenzime n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb konsiderueshme nga pal\u00eb t\u00eb treta.<\/p>\n\n\n\n KRIIK evidenton me shqet\u00ebsim se ka faqe n\u00eb Facebook, t\u00eb cilat u p\u00ebrkasin mediave online dhe t\u00eb cilat kan\u00eb reklamuar p\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs zgjedhore artikuj mbi politik\u00ebn t\u00eb mediave p\u00ebrkat\u00ebse. K\u00ebto shpenzime jan\u00eb konsideruar si shpenzime fushate nga pal\u00eb t\u00eb treta, duke qen\u00eb se p\u00ebrmbajtja e artikujve nuk ka qen\u00eb neutrale por me nj\u00eb linj\u00eb t\u00eb qart\u00eb editoriale, p\u00ebrgjith\u00ebsisht kund\u00ebr subjekteve t\u00eb caktuar zgjedhor\u00eb dhe, si rrjedhim, kan\u00eb potencialin t\u00eb ken\u00eb ndikuar opinionin e zgjedh\u00ebsve.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb pak raste ka patur edhe reklam\u00eb t\u00eb hapur n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb ndonj\u00eb kandidati apo subjekti zgjedhor[54]<\/a>. Ky trend \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr shqet\u00ebsues, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb dy raste kur k\u00ebto media kan\u00eb shpenzuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konsistente p\u00ebr \u00e7do jav\u00eb shuma t\u00eb konsiderueshme, si n\u00eb rastin e Lexo.al Politik\u00eb<\/a> (12608 dollar\u00eb, 303 reklama) dhe CNA.al<\/a> (5303 dollar\u00eb, 197 reklama).<\/p>\n\n\n\n Gjithashtu, KRIIK ka evidentuar edhe disa persona t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb eksponent\u00eb politik\u00eb t\u00eb subjekteve zgjedhore p\u00ebrkat\u00ebse, por jo kandidat\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt kan\u00eb shpenzuar p\u00ebr reklama politike n\u00eb Facebook dhe Instagram[55]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Duke qen\u00eb se k\u00ebta persona nuk kan\u00eb detyrimin p\u00ebr t\u00eb raportuar shpenzimin n\u00eb KQZ, pasi nuk jan\u00eb subjekte zgjedhore, dhe shpenzimet jan\u00eb b\u00ebr\u00eb personalisht dhe drejtp\u00ebrdrejt prej tyre, KRIIK rikujton subjektet zgjedhore p\u00ebrfituese<\/em>[56]<\/strong><\/em><\/a> se ato kan\u00eb detyrimin q\u00eb k\u00ebto shpenzime t\u2019i raportojn\u00eb n\u00eb KQZ si dhurime n\u00eb natyr\u00eb.<\/em><\/p>\n\n\n\n Duke qen\u00eb se nj\u00eb pjes\u00eb e shpenzimeve t\u00eb p\u00ebrshkruara k\u00ebtu jan\u00eb me rang, i cili n\u00eb disa raste mund t\u00eb jet\u00eb edhe tep\u00ebr i madh, p\u00ebr hir t\u00eb kufizimeve t\u00eb Libraris\u00eb s\u00eb Reklamave, n\u00eb gjykimin e KRIIK, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve, n\u00eb frym\u00ebn e qasjes proaktive dhe transparenc\u00ebs s\u00eb plot\u00eb duhet t\u2019i drejtohet Kompanis\u00eb Meta q\u00eb zot\u00ebron Facebook dhe Instagram dhe t\u2019u k\u00ebrkoj\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb plota p\u00ebr shpenzimet e kryera p\u00ebr reklama politike n\u00eb platformat e k\u00ebsaj kompanie p\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs zgjedhore, p\u00ebrfshi shifrat e sakta t\u00eb shpenzuara<\/em>[57]<\/strong><\/em><\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n KRIIK gjithashtu evidenton se Udh\u00ebzuesi p\u00ebr Raportimin Financiar i miratuar nga KQZ[58]<\/a> p\u00ebrcakton qartas se shpenzimet p\u00ebr reklama n\u00eb mediat sociale duhet t\u00eb p\u00ebrfshihen n\u00eb nj\u00eb z\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb[59]<\/a>, dhe jo me t\u00eb tjera reklama online, n\u00ebp\u00ebr portale apo media online q\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb kryer.<\/p>\n\n\n\n Lidhur me k\u00ebt\u00eb parashikim, KRIIK u kujton subjekteve zgjedhor\u00eb q\u00eb kan\u00eb detyrimin p\u00ebr t\u00eb raportuar, se \u00ebsht\u00eb e nevojshme q\u00eb n\u00eb raportimin e vet t\u00eb identifikojn\u00eb edhe median sociale specifike n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn \u00ebsht\u00eb kryer shpenzimi<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Rastet e shpenzimeve t\u00eb faktuara t\u00eb kryera n\u00eb mediat sociale nga subjektet zgjedhore, por t\u00eb pa raportuara apo t\u00eb raportuara pjes\u00ebrisht n\u00eb zgjedhjet e vitit 2021, p\u00ebr t\u00eb cilat KQZ n\u00eb shkelje t\u00eb ligjit nuk nd\u00ebrmori asnj\u00eb sanksion[60]<\/a> administrativ, nuk duhet t\u00eb p\u00ebrs\u00ebriten.<\/p>\n\n\n\n KQZ, n\u00ebp\u00ebrmjet kujtesave dhe komunikimeve publike, nevojitet t\u00eb rikujtoj\u00eb \u00e7do Subjekt Zgjedhor lidhur me detyrimet q\u00eb mbartin sa i p\u00ebrket raportimit t\u00eb financave t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore, duke mbyllur \u00e7do rrug\u00eb justifikimi me gjoja padijeni mbi ligjin prej subjekteve zgjedhore, si dhe p\u00ebr t\u2019i siguruara ata se KQZ-ja do t\u00eb mbetet e angazhuar n\u00eb respektimin e plot\u00eb t\u00eb detyrimit ligjor t\u00eb mos pranimit t\u00eb raporteve t\u00eb vet\u00ebdeklarimit t\u00eb cilat kan\u00eb mang\u00ebsi apo parregullsi n\u00eb plot\u00ebsim<\/em>[61]<\/strong><\/em><\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n Reklama politike e transmetuar n\u00eb mediat audiovizive \u00ebsht\u00eb subjekt kontrolli n\u00eb pik\u00ebpamje t\u00eb minutazhit nga Autoriteti i Mediave Audiovizive. Nga ana tjet\u00ebr mediat kan\u00eb detyrimin ligjor t\u00eb dor\u00ebzimit dhe publikimit t\u00eb tarifave t\u00eb reklamimit, n\u00eb Komisionin Qendror t\u00eb Zgjedhjeve. KRIIK v\u00ebrejti se nj\u00eb num\u00ebr mediash nuk e p\u00ebrmbush\u00ebn k\u00ebt\u00eb detyrim ligjor, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb transmetuan reklama politike[62]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Bazuar n\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e minutazhit t\u00eb reklamave sipas monitorimit t\u00eb AMA-s, KRIIK p\u00ebrllogariti me p\u00ebraf\u00ebrsi[63]<\/a> shum\u00ebn e shpenzuar p\u00ebr reklam\u00eb politike[64]<\/a> n\u00eb media nga subjektet zgjedhore. P\u00ebrllogaritja p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb mesatare t\u00eb p\u00ebraf\u00ebrt, pasi m\u00ebnyra e deklarimit t\u00eb tarifave e b\u00ebn shum\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb nj\u00eb p\u00ebrllogaritje t\u00eb sakt\u00eb[65]<\/a>. Gjithashtu, p\u00ebr mediat t\u00eb cilat nuk kan\u00eb dor\u00ebzuar dhe publikuar tarifat e reklamave n\u00eb KQZ, KRIIK ka kryer nj\u00eb p\u00ebrllogaritje me vler\u00ebn mesatare t\u00eb \u00e7mimit p\u00ebr sekond\u00eb reklame n\u00eb t\u00eb gjitha mediat q\u00eb kan\u00eb depozituar tarifat[66]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Sipas k\u00ebtyre p\u00ebrllogaritjeve, subjektet zgjedhore kan\u00eb shpenzuar p\u00ebr reklam\u00eb politike s\u00eb paku 133 milion\u00eb lek\u00eb[67]<\/a>, p\u00ebrgjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore [68]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb gjykimin e KRIIK, n\u00eb funksion t\u00eb kryerjes s\u00eb procesit t\u00eb verifikimit t\u00eb raportimeve financiare, KQZ duhet t\u2019i k\u00ebrkoj\u00eb t\u00eb gjitha mediave audiovizive t\u00eb dor\u00ebzojn\u00eb tarifat e reklamimit n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment, minimalisht p\u00ebr ato media t\u00eb cilat jan\u00eb evidentuar nga AMA t\u00eb ken\u00eb b\u00ebr\u00eb reklam\u00eb politike, dhe t\u00eb vendos\u00eb sanksione n\u00eb rast mosdor\u00ebzimi.<\/em><\/p>\n\n\n\n N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb jet\u00eb m\u00eb efikase, KRIIK gjykon se do t\u00eb ishte e udh\u00ebs q\u00eb KQZ t\u00eb tregohet akoma m\u00eb proaktive dhe t\u2019u k\u00ebrkoj\u00eb mediave t\u00eb cilat jan\u00eb evidentuar t\u00eb ken\u00eb transmetuar reklam\u00eb politike q\u00eb t\u00eb dor\u00ebzojn\u00eb n\u00eb KQZ edhe kontratat e lidhura me subjektet zgjedhore p\u00ebr reklam\u00eb politike q\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment, p\u00ebr t\u00eb patur m\u00eb pas mund\u00ebsi p\u00ebrllogaritjesh dhe kontrolli mbi shumat e shpenzuara nga subjektet zgjedhore p\u00ebr reklama politike n\u00eb mediat audiovizive<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb tjet\u00ebr problem mbetet mosmonitorimi nga AMA i disa mediave (qoft\u00eb n\u00eb rastin e mediave q\u00eb nuk jan\u00eb monitoruar gjat\u00eb gjith\u00eb koh\u00ebs qoft\u00eb ato q\u00eb nuk jan\u00eb monitoruar fare), t\u00eb cilat potencialisht mund t\u00eb ken\u00eb transmetuar reklam\u00eb politike.<\/p>\n\n\n\n Faktimi n\u00ebse ato kan\u00eb transmetuar t\u00eb tilla mund t\u00eb kryhet n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment n\u00ebp\u00ebrmjet regjistrimeve t\u00eb depozituara nga k\u00ebto media n\u00eb AMA. P\u00ebr t\u00eb adresuar sa \u00ebsht\u00eb e mundur k\u00ebt\u00eb problem, KRIIK gjykon se KQZ duhet t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb q\u00ebndrim proaktiv duke i k\u00ebrkuar paraprakisht t\u00eb gjitha mediave t\u00eb deklarojn\u00eb n\u00ebse kan\u00eb transmetuar reklam\u00eb politike<\/em>[69]<\/strong><\/em><\/a>, dhe n\u00ebse po t\u00eb vendoset n\u00eb dispozicion kontrata edhe p\u00ebr ato<\/em>. <\/p>\n\n\n\n Dor\u00ebzimi paraprakisht i kontratave b\u00ebhet akoma m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, n\u00ebse konsiderohet se ka disa media t\u00eb cilat n\u00eb tarifat e dor\u00ebzuara n\u00eb KQZ pohojn\u00eb se aplikojn\u00eb pages\u00eb edhe p\u00ebr ndjekje t\u00eb aktiviteteve t\u00eb fushat\u00ebs nga gazetar\u00ebt e vet, speciale me kandidat\u00ebt, apo edhe p\u00ebr transmetim t\u00eb materialeve video t\u00eb v\u00ebna n\u00eb dispozicion nga subjektet zgjedhore[70]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nd\u00ebrkoh\u00eb, nga eksperienca e zgjedhjeve t\u00eb shkuara, \u00ebsht\u00eb evidentuar se ka media t\u00eb cilat nuk kan\u00eb depozituar t\u00eb tilla tarifa por kan\u00eb pranuar pagesa p\u00ebr emisione me kandidat\u00eb. N\u00ebse k\u00ebto media kan\u00eb transmetuar t\u00eb till\u00eb materiale me pages\u00eb, me shum\u00eb gjas\u00eb ato nuk jan\u00eb evidentuar si reklam\u00eb politike nga AMA, pasi jan\u00eb reportazhe apo lajme.<\/p>\n\n\n\n KRIIK inkurajon Komisionin Qendror t\u00eb Zgjedhjeve q\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb mund t\u00eb evidentohen t\u00eb gjitha shpenzimet e kryera nga subjektet zgjedhore p\u00ebr mbulim mediatik, qoft\u00eb n\u00eb form\u00ebn e reklamave klasike qoft\u00eb n\u00eb forma t\u00eb tjera, t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb informacion nga monitoruesit e angazhuar gjat\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore n\u00eb lidhje me reklama n\u00eb mediat sociale apo t\u00eb tjera informacione q\u00eb ata mund t\u00eb ken\u00eb n\u00eb lidhje me praktikat e mediave p\u00ebr t\u00eb ofruar mbulim p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore p\u00ebrkundrejt pages\u00ebs, si dhe indicie nga KZAZ-t\u00eb apo subjektet zgjedhore<\/em>. Sa m\u00eb sip\u00ebr, me q\u00ebllimin q\u00eb i gjith\u00eb informacioni i mundsh\u00ebm t\u00eb mblidhet n\u00eb koh\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb kryq\u00ebzimi i raportimeve t\u00eb subjekteve zgjedhore t\u00eb mund t\u00eb kryhet me efi\u00e7enc\u00eb dhe t\u00eb parandalohet fshehja e shpenzimeve. <\/p>\n\n\n\n Ky fenomen \u00ebsht\u00eb evidentuar n\u00eb zgjedhjet e vitit 2021[71]<\/a> dhe bazuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb eksperienc\u00eb, n\u00eb funksion t\u00eb rritjes s\u00eb transparenc\u00ebs dhe efi\u00e7enc\u00ebs s\u00eb kontrollit KRIIK i k\u00ebrkoi KQZ-s\u00eb[72]<\/a>, q\u00eb t\u00eb vepronte paraprakisht n\u00eb komunikimin me median p\u00ebr t\u00eb evituar p\u00ebrs\u00ebritjen e situat\u00ebs[73]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb evitohet e nj\u00ebjta situat\u00eb dhe q\u00eb Komisioni Qendror i Zgjedhjeve t\u00eb gjendet s\u00ebrish p\u00ebrpara faktit t\u00eb kryer t\u00eb nj\u00eb raportimi t\u00eb paplot\u00eb apo me mang\u00ebsi, KRIIK gjykon se Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb urgjente t\u00eb komunikoj\u00eb si me mediat ashtu edhe me subjektet zgjedhore p\u00ebr t\u00eb rikujtuar detyrimet e tyre n\u00eb funksion t\u00eb transparenc\u00ebs s\u00eb financave politike, sipas propozimeve sa m\u00eb sip\u00ebr apo edhe n\u00ebp\u00ebrmjet m\u00ebnyrave t\u00eb tjera<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Duke qen\u00eb se ka ende minimumi dy muaj q\u00eb subjektet zgjedhore t\u00eb p\u00ebrfundojn\u00eb dhe dor\u00ebzojn\u00eb n\u00eb KQZ raportet financiare, n\u00eb opinionin e KRIIK, KQZ, dhe n\u00eb ve\u00e7anti Drejtoria q\u00eb mbik\u00ebqyr raportimin financiar t\u00eb subjekteve zgjedhore i ka t\u00eb gjitha mund\u00ebsit\u00eb t\u2019i paraprij\u00eb nj\u00eb situate si ajo e ndodhur p\u00ebr Zgjedhjet p\u00ebr Kuvendin t\u00eb vitit 2021 ku nj\u00eb shif\u00ebr tejet e lart\u00eb reklamash politike nuk u raportua[74]<\/a> dhe nuk pati asnj\u00eb mas\u00eb p\u00ebr shkel\u00ebsit e ligjit[75]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n KRIIK shpreh konsiderat\u00ebn se e vetmja arsye p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrs\u00ebritje t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs situate t\u00eb vitit 2021, mbetet t\u00eb jet\u00eb mungesa e q\u00ebllimshme e vullnetit p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb transparenc\u00eb tashm\u00eb n\u00eb 2023. <\/p>\n\n\n\n Subjektet zgjedhore kan\u00eb b\u00ebr\u00eb gjithashtu reklam\u00eb politike edhe online, p\u00ebrfshi media online apo si\u00e7 njihen ndryshe portale.<\/p>\n\n\n\n Ngelet shqet\u00ebsues fakti q\u00eb kjo kategori mediash nuk njihen nga ligji si t\u00eb tilla, dhe p\u00ebr rrjedhim ato nuk mbartin detyrimin ligjor t\u00eb depozitojn\u00eb dhe b\u00ebjn\u00eb publike n\u00eb KQZ tarifat q\u00eb aplikojn\u00eb p\u00ebr reklama, p\u00ebrpos se mbeten jasht\u00eb \u00e7do monitorimi nga institucionet.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebrjashtim n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast b\u00ebjn\u00eb mediat audiovizive q\u00eb kan\u00eb edhe faqe interneti, t\u00eb cilat duhet t\u00eb publikojn\u00eb tarifat p\u00ebr k\u00ebto lloj reklamash, por ligji nuk i detyron n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb eksplicite p\u00ebr t\u00eb depozituar edhe tarifat e faqes s\u00eb internetit. Disa media i kan\u00eb depozituar tarifat edhe p\u00ebr faqet e internetit, por jo t\u00eb gjitha q\u00eb kan\u00eb t\u00eb tilla.<\/p>\n\n\n\n Nga monitorimi jo sistematik i KRIIK[76]<\/a> rezulton se 30 faqe interneti[77]<\/a> kan\u00eb publikuar gjat\u00eb fushat\u00ebs reklam\u00eb politike p\u00ebr subjektet zgjedhore.<\/p>\n\n\n\n Pavar\u00ebsisht se k\u00ebto shpenzime nuk mund t\u00eb p\u00ebrllogariten paraprakisht, p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb \u00e7mimit, n\u00eb gjykimin e KRIIK, KQZ-ja duhet t\u00eb jet\u00eb n\u00eb kontakt p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb list\u00ebn e \u00e7mimeve dhe kontratat e lidhura nd\u00ebrmjet tyre dhe subjekteve zgjedhore, n\u00ebse ka t\u00eb tilla<\/em>.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb rastin e mediave audiovizive q\u00eb kan\u00eb patur reklama t\u00eb paguara qoft\u00eb n\u00eb transmetim, qoft\u00eb n\u00eb faqet e internetit, do t\u00eb duhet q\u00eb KQZ-ja t\u00eb evidentoj\u00eb shpenzimet p\u00ebr secil\u00ebn kategori m\u00eb vete, sipas kontratave t\u00eb lidhura mes medias dhe subjekteve zgjedhore<\/em>.<\/p>\n\n\n\n KRIIK gjithashtu nxit Komisionin Qendror t\u00eb Zgjedhjeve q\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb proces verifikimi t\u00eb nd\u00ebrveproj\u00eb me t\u00eb tjera institucione t\u00eb cilat mund ta ndihmojn\u00eb n\u00eb evidentimin e sakt\u00eb t\u00eb shpenzimeve n\u00eb mediat online, si p.sh. organet tatimore dhe Autoritetin e Komunikimeve Elektronike dhe Postare, p\u00ebr t\u00eb nxitur transparenc\u00ebn dhe kontrollin e shpenzimeve p\u00ebr reklama politike n\u00eb faqet e internetit<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Procesi i raportimit dhe verifikimit t\u00eb financave t\u00eb subjekteve zgjedhore mbetet shum\u00eb m\u00eb i gjer\u00eb se sa m\u00eb sip\u00ebr dhe parashtron nevoj\u00ebn e nj\u00eb fokusi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb nga subjektet dhe KQZ n\u00eb vazhdim, pasi mbi t\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb dokumentacion t\u00eb vet\u00ebraportuar p\u00ebrfshir\u00eb indiciet e mundshme apo verifikimet paraprake t\u00eb b\u00ebra prej administrat\u00ebs s\u00eb KQZ-s\u00eb, do t\u00eb kontrollojn\u00eb dhe konkludojn\u00eb audituesit ligjor\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Procesi i auditimi mbetet thelb\u00ebsor p\u00ebr verifikimin e shpenzimeve financiare t\u00eb subjekteve politike p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore. N\u00ebp\u00ebrmjet auditimit, evidentohen t\u00eb dh\u00ebna q\u00eb nxjerrin n\u00eb pah aspekte t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore, nga pik\u00ebpamja e p\u00ebrdorimit dhe shpenzimit t\u00eb fondeve. Q\u00eb procesi i auditimit t\u00eb kryhet sipas ligjit, \u00ebsht\u00eb e nevojshme, q\u00eb informacioni q\u00eb i vihet n\u00eb dispozicion audituesve nga subjektet t\u00eb jet\u00eb i besuesh\u00ebm, i verifikuesh\u00ebm, i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe i raportuar n\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Nga monitorimet e proceseve t\u00eb m\u00ebparshme, KRIIK ka v\u00ebrejtur realizimin e nj\u00eb kontrolli jo t\u00eb plot\u00eb nga audit\u00ebt[78]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb element shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i cili do duhet t\u00eb kihet n\u00eb konsiderat\u00eb nga audit\u00ebt \u00ebsht\u00eb kryq\u00ebzimi i t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb gjetura nga auditi me ato t\u00eb pasqyruara n\u00eb raportet e monitorimit nga monitoruesit e fushat\u00ebs zgjedhore[79]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Bazuar n\u00eb problematikat e zgjedhjeve t\u00eb vitit 2021, t\u00eb ndeshura tek audit\u00ebt, KQZ-ja duhet t\u00eb ket\u00eb komunikim dhe trajnime paraprake me ta, p\u00ebr t\u00eb qart\u00ebsuar \u00e7do element q\u00eb duhet t\u00eb mbahet n\u00eb konsiderat\u00eb prej tyre, si dhe duke i kujtuar mbi r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb dhe domosdoshm\u00ebrin\u00eb e kryerjes s\u00eb nj\u00eb auditimi sa m\u00eb profesional dhe t\u00eb plot\u00eb prej tyre.<\/em><\/p>\n\n\n\n N\u00eb \u00e7do rast kontrolli i gjithansh\u00ebm k\u00ebrkon nj\u00eb angazhim maksimal nga subjektet zgjedhore, monitoruesit dhe audituesit e kontraktuar nga KQZ, dhe nga vet\u00eb KQZ-ja.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb konsiderat\u00ebn e KRIIK, KQZ-ja ndryshe nga mir\u00ebkuptimi dhe tolerimi deri n\u00eb kufijt\u00eb e shkeljes s\u00eb ligjit, i treguar p\u00ebr kontrollin dhe verifikimin e financave t\u00eb subjekteve zgjedhore p\u00ebr zgjedhjet e vitit 2021, duhet t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb qasje t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb angazhuar p\u00ebr zbatimin pa asnj\u00eb ekuivok t\u00eb ligjit.<\/em><\/p>\n\n\n\n P\u00ebr t\u00eb patur nj\u00eb auditim sa m\u00eb t\u00eb plot\u00eb dhe t\u00eb kryer n\u00eb koh\u00eb nga KQZ, p\u00ebrpos gjith\u00eb sa m\u00eb sip\u00ebr, KRIIK i rekomandon KQZ-s\u00eb<\/em>[80]<\/strong><\/em><\/a>, nevoj\u00ebn e hartimit t\u00eb nj\u00eb metodologjie konkrete kontrolli t\u00eb financave t\u00eb subjekteve zgjedhore. Kjo metodologji duhet t\u00eb p\u00ebrmbaj\u00eb jo vet\u00ebm hapat konkret\u00eb dhe t\u00eb detajuar q\u00eb duhet t\u00eb kryej\u00eb administrata KQZ, por edhe afatet konkrete n\u00eb t\u00eb cilat do duhet t\u00eb implementohet \u00e7do hallk\u00eb si m\u00eb sip\u00ebr cituar.<\/em><\/p>\n\n\n\n N\u00eb gjykimin e KRIIK, p\u00ebrpos se kontrolli duhet t\u00eb jet\u00eb i plot\u00eb dhe i gjithansh\u00ebm, ai duhet gjithashtu t\u00eb kryhet n\u00eb koh\u00ebn e duhur.<\/p>\n\n\n\n Tiran\u00eb, m\u00eb 31 Korrik 2023!<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Neni 9, pika 3 e Kushtetut\u00ebs s\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb<\/a>: \u201cBurimet financiare t\u00eb partive, si dhe shpenzimet e tyre b\u00ebhen kurdoher\u00eb publike\u201d<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Kodi Zgjedhor i Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb<\/a>, Neni 3, pika 5\/1: \u201cSubjektet zgjedhore p\u00ebrfitojn\u00eb financime publike dhe jopublike n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb fushat\u00ebs s\u00eb tyre, sipas dispozitave ligjore p\u00ebrkat\u00ebse. Subjektet zgjedhore bartin detyrimin p\u00ebr transparenc\u00eb dhe publikim t\u00eb t\u00eb ardhurave dhe shpenzimeve n\u00eb zgjedhje kundrejt KQZ-s\u00eb, personave t\u00eb ngarkuar me auditimin apo monitorimin dhe publikut.\u201d<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> – Po aty, Neni 19, pika 1\/\u00eb: \u201cKomisioneri [Shtet\u00ebror i Zgjedhjeve] ka k\u00ebto kompetenca: [\u2026] monitoron n\u00ebp\u00ebrmjet administrat\u00ebs s\u00eb KQZ-s\u00eb apo subjekteve t\u00eb kontraktuara fushat\u00ebn zgjedhore, t\u00eb gjitha aspektet e financimit t\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore, si dhe pasqyrimin e fushat\u00ebs n\u00eb media;\u201d<\/p>\n\n\n\n – Po aty, Neni 20, pika 1.f: \u201c[Komisioni Rregullator] shqyrton dhe miraton projektaktet me karakter normativ, t\u00eb p\u00ebrgatitura nga administrata e KQZ-s\u00eb ose nga an\u00ebtar\u00ebt e tij, p\u00ebr: […] rregullat p\u00ebr raportimin financiar t\u00eb subjekteve zgjedhore, rolin dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsit\u00eb e financier\u00ebve t\u00eb subjekteve zgjedhore, monitorimin dhe auditimin e pavarur t\u00eb tyre, si dhe p\u00ebr hetimin administrativ t\u00eb informacioneve, k\u00ebrkesave, propozimeve, ankesave apo denoncimeve p\u00ebr shkelje lidhur me financimin apo shpenzimet e fushat\u00ebs;\u201d<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> MONEYVAL, Raporti Vjetor 2021,<\/a> faqe 19: \u201c[Shqip\u00ebria] nuk ka p\u00ebrmir\u00ebsuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse masat p\u00ebr t\u00eb luftuar pastrimin e parave dhe financimin e terrorizmit, n\u00eb linj\u00eb me Rekomandimet e TFVP [Task Forc\u00ebs p\u00ebr Veprimin Financiar \u2013 Financial Action Task-Force \u2013 FATF]. Mes problematikave t\u00eb tjera, raporti ekzaminoi aplikimin e k\u00ebrkesave t\u00eb reja nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebr asetet virtuale, p\u00ebrfshi kriptovalutat dhe ofruesit e k\u00ebtyre aseteve. MONEYVAL vendosi se Shqip\u00ebria duhet t\u00eb rrij\u00eb n\u00eb procedurat e ndjekjes s\u00eb zgjeruar dhe t\u00eb raportoj\u00eb s\u00ebrish mbi progresin n\u00eb vazhdim p\u00ebr forcimin e implementimit t\u00eb masave kund\u00ebr KPP\/KFT [Pastrimit t\u00eb Parave\/Financimit t\u00eb Terrorizmit \u2013 Anti Money Laundering\/Countering the Financing of Terrorism – AML\/CFT] \u00e7do vit.<\/p>\n\n\n\n Pas Raportit Vler\u00ebsimit t\u00eb Nd\u00ebrsjell\u00eb t\u00eb Raundit V<\/a> t\u00eb Komitetit t\u00eb Ekspert\u00ebve mbi Vler\u00ebsimin e Masave Kund\u00ebr Pastrimit t\u00eb Parave dhe Financimit t\u00eb Terrorizmit (MONEYVAL), n\u00eb Korrik 2018, Shqip\u00ebria u rikthye n\u00eb list\u00ebn e vendeve q\u00eb duhet t\u00eb monitorohen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb zgjeruar, \u00e7ka tregonte nj\u00eb hap prapa n\u00eb efektivitetin e masave t\u00eb nd\u00ebrmarra kund\u00ebr pastrimit t\u00eb parave. Prej vitit 2018 MONEYVAL ka prodhuar tre raporte t\u00eb Ndjekjes s\u00eb Zgjeruar, n\u00eb dhjetor 2019<\/a>, prill 2021,<\/a> maj 2022<\/a>, dhe m\u00eb t\u00eb fundit n\u00eb maj 2023<\/a>. Pavar\u00ebsisht se raportet e kan\u00eb identifikuar p\u00ebrmir\u00ebsime progresive, Shqip\u00ebria vijon t\u00eb mbetet n\u00eb grupin e vendeve t\u00eb cilat ndiqen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb zgjeruar, edhe pse pritej q\u00eb deri n\u00eb maj 2022 t\u00eb kishte adresuar t\u00eb gjitha problematikat e v\u00ebrejtura n\u00eb 2018.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Parlamenti Europian \u201cshpreh keqardhje p\u00ebr faktin q\u00eb partit\u00eb kryesore politike nuk kan\u00eb arritur nj\u00eb marr\u00ebveshje p\u00ebr reform\u00ebn zgjedhore; u b\u00ebn thirrje autoriteteve shqiptare t\u00eb zbatojn\u00eb urgjentisht ndryshimet e pazgjidhura n\u00eb kuadrin e financimit t\u00eb zgjedhjeve dhe partive, shum\u00eb p\u00ebrpara zgjedhjeve parlamentare t\u00eb 2025-\u00ebs, n\u00eb p\u00ebrputhje me rekomandimet e OSBE\/ODIHR dhe Komisionit t\u00eb Venecias…\u201d, “Raport mbi Raportin e Komisionit mbi Shqip\u00ebrin\u00eb 2022 (2022\/2199(INI))<\/a>, Democracy and the Rule of Law, pika 17.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> – Rekomandime<\/a> p\u00ebr p\u00ebrmir\u00ebsimin e kuadrit rregullator ligjor p\u00ebr Zgjedhjet Vendore 2023.<\/p>\n\n\n\n – REKOMANDIM<\/a> – Lidhur me projekt-vendimin \u201cP\u00ebr raportimin financiar n\u00eb platform\u00ebn elektronike t\u00eb raportimit financiar (PERF) nga subjektet zgjedhore p\u00ebr zgjedhjet e organeve t\u00eb qeverisjes vendore t\u00eb dat\u00ebs 14 Maj 2023\u201d<\/p>\n\n\n\n – REKOMANDIME<\/a> – Lidhur me projekt-vendimin \u201cP\u00ebr p\u00ebrcaktimin e sasis\u00eb s\u00eb fondit nga buxheti i shtetit q\u00eb do t\u2019u shp\u00ebrndahet si paradh\u00ebnie partive pjes\u00ebmarr\u00ebse n\u00eb zgjedhjet p\u00ebr organet e qeverisjes vendore, t\u00eb dat\u00ebs 14 maj 2023\u201d<\/p>\n\n\n\n – REKOMANDIME<\/a> – Lidhur me projekt-vendimin \u201cP\u00ebr miratimin e rregullave p\u00ebr raportimin financiar t\u00eb partive politike\/subjekteve zgjedhore, kontrollin dhe verifikimin e financimeve dhe shpenzimeve t\u00eb tyre gjat\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore, p\u00ebr zgjedhjet p\u00ebr organet e qeverisjes vendore\u201d<\/p>\n\n\n\n – REKOMANDIM<\/a> – P\u00ebr shtyrjen e vendimmarrjes lidhur me projekt-vendimin \u201cP\u00ebr shp\u00ebrndarjen e fondeve vjetore partive politike n\u00eb form\u00ebn e ndihm\u00ebs financiare vjetore p\u00ebr vitin 2023\u201d<\/p>\n\n\n\n – REKOMANDIME<\/a> – Lidhur me Projekt-udh\u00ebzimin \u201cP\u00ebr p\u00ebrcaktimin e kritereve p\u00ebr p\u00ebrzgjedhjen e monitoruesve n\u00eb zgjedhje dhe procedur\u00ebn e em\u00ebrimit t\u00eb tyre.\u201d<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> N\u00eb dat\u00ebn 1 gusht 2023 Komisioneri do t\u00eb miratoj\u00eb vendimin p\u00ebr dh\u00ebnien e mandatit t\u00eb Kryetarit t\u00eb Bashkis\u00eb Rrogozhin\u00eb z. Edison Memolla. Pas p\u00ebrfundimit t\u00eb afateve ankimuese t\u00eb k\u00ebsaj vendimmarrje Komisioni Rregullator duhet t\u00eb certifikoj\u00eb rezultatin p\u00ebrfundimtar t\u00eb zgjedhjeve t\u00eb dat\u00ebs 14 maj 2023. <\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Rregullat p\u00ebr raportimin dhe kontrollin e financave t\u00eb subjekteve zgjedhore p\u00ebr zgjedhjet e vitit 2021, u miratuan 20 dit\u00eb para dit\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve me vendimin nr. 13 dat\u00eb 6.04.2021<\/a> \u201cP\u00ebr p\u00ebrcaktimin e rregullave p\u00ebr raportimin financiar t\u00eb subjekteve zgjedhore, kontrollin dhe verifikimin e financimeve dhe shpenzimeve t\u00eb tyre gjat\u00eb fushat\u00ebs zgjedhore\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nI. KONKLUZIONE PARAPRAKE DHE REKOMANDIME Q\u00cb NEVOJITEN T\u00cb ADRESOHEN SA M\u00cb PAR\u00cb<\/a><\/h1>\n\n\n\n
II. GJETJE PARAPRAKE<\/a><\/h1>\n\n\n\n
II.1. Kuadri ligjor dyt\u00ebsor mbi transparenc\u00ebn dhe kontrollin ndaj financimit t\u00eb Zgjedhjeve<\/a><\/h2>\n\n\n\n
II.2. Vet\u00ebraportimi financiar prej subjekteve zgjedhore<\/a><\/h2>\n\n\n\n
II.3. Monitorimi i fushat\u00ebs nga Monitoruesit e kontraktuar prej KQZ-s\u00eb<\/a><\/h2>\n\n\n\n
II.4. Disa z\u00ebra shpenzimesh p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore t\u00eb identifikuara nga KRIIK<\/a><\/h2>\n\n\n\n
II.4.1. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb Facebook dhe Instagram<\/a><\/h3>\n\n\n\n
II.4.2. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb mediat audiovizive<\/a><\/h3>\n\n\n\n
II.4.3. Shpenzimet p\u00ebr reklama politike n\u00eb faqe ueb<\/a><\/h3>\n\n\n\n
II.4.4. Auditimi i t\u00eb ardhurave dhe shpenzimeve p\u00ebr fushat\u00ebn zgjedhore<\/a><\/h3>\n\n\n\n
\n\n\n\n